Στο τελικό στάδιο η νομοθέτηση του νέου τρόπου εκλογής δημοτικών και περιφερειακών αρχών – Τι προβλέπει το νέο εκλογικό πλαίσιο του Κώδικα Αυτοδιοίκησης

Με ριζικές αλλαγές στη φιλοσοφία και τη λειτουργία του, το νέο εκλογικό σύστημα για την Τοπική Αυτοδιοίκηση, όπως εντάσσεται στον υπό ψήφιση Ενιαίο Κώδικα Αυτοδιοίκησης, στοχεύει στην ενίσχυση της κυβερνησιμότητας, της διαφάνειας και της συμμετοχής των πολιτών. Ο Υπουργός Εσωτερικών Θ. Λιβάνιος παρουσίασε αναλυτικά τις βασικές κατευθύνσεις του νέου πλαισίου κατά την κοινή συνεδρίαση ΚΕΔΕ – ΕΝΠΕ, ενώ η σχετική διάταξη αναμένεται να εισαχθεί προς ψήφιση στη Βουλή έως τις αρχές του καλοκαιριού.

Βασική αρχή του νέου συστήματος αποτελεί η εξασφάλιση πλειοψηφίας στον εκλεγμένο δήμαρχο ή περιφερειάρχη ήδη από τον πρώτο γύρο, αποφεύγοντας το φαινόμενο δημάρχων με 22% ή 25% που καταγράφεται σε άλλα κράτη. Ο ίδιος ο υπουργός έκανε λόγο για «αυξημένη δημοκρατική νομιμοποίηση» των εκλεγμένων και για αποτροπή φαινομένων διοικητικής ακυβερνησίας.

Εκλογική διαδικασία με νέους όρους και σύγχρονα εργαλεία

Το πιο καινοτόμο και ανατρεπτικό στοιχείο της νέας πρότασης είναι η δυνατότητα διπλής επιλογής παράταξης από τον ψηφοφόρο. Σε κάθε ψηφοδέλτιο, πέρα από τον υποψήφιο δήμαρχο και τους δημοτικούς συμβούλους της προτίμησής του, ο ψηφοφόρος θα μπορεί να δηλώσει δεύτερη επιλογή παράταξης, η οποία θα προσμετράται εφόσον η πρώτη επιλογή δεν προκριθεί στον δεύτερο γύρο.

Όπως εξήγησε ο κ. Λιβάνιος, το κατώφλι για την εκλογή δημάρχου από την πρώτη κατανομή θα διατηρηθεί κοντά στο 43%, ενώ η δεύτερη επιλογή θα αξιοποιείται για την ταχύτερη ανάδειξη αποτελέσματος, αποτρέποντας την ανάγκη δεύτερης Κυριακής. Με τον τρόπο αυτό, επιχειρείται να αντιμετωπιστούν τόσο η υψηλή αποχή στον δεύτερο γύρο, όσο και η ταλαιπωρία των πολιτών, που, όπως τόνισε ο υπουργός, συχνά ψηφίζουν ξανά χωρίς ουσιαστικό διακύβευμα.

Επιπλέον, ανάμεσα στις πιο καινοτόμες προβλέψεις του νέου πλαισίου είναι η δυνατότητα ηλεκτρονικής ψηφοφορίας, την οποία θα μπορούν να επιλέγουν οι εκλογείς, εφόσον πληρούνται τεχνικά και θεσμικά κριτήρια και το εγκρίνει η οικεία διοίκηση. Σημαντική αλλαγή επίσης αποτελεί η κατάργηση των δημοτικών ενοτήτων ως εκλογικών περιφερειών – πλέον όλοι οι δήμοι της χώρας θα λειτουργούν ως ενιαία εκλογική περιφέρεια, γεγονός που διευκολύνει τη διαχείριση της εκλογικής διαδικασίας και διασφαλίζει την αναλογικότητα της εκπροσώπησης.

Παράλληλα, εισάγεται η δυνατότητα εκλογής δημοτικών συμβούλων άνευ σταυρού, στο πρότυπο του «ψηφοδελτίου επικρατείας», εφόσον το επιθυμεί ο συνδυασμός, από 1 έως 3 άτομα. Για τις περιφέρειες, αυτό γίνεται υποχρεωτικό, με 2 έως 3 συμβούλους να εκλέγονται χωρίς σταυρό, αναλόγως της σύνθεσης του περιφερειακού συμβουλίου. Ένα ακόμη μέτρο που αποσκοπεί στον εξορθολογισμό της διαδικασίας και την αποφυγή εργαλειακής χρήσης της εκλογής, είναι η κατάργηση των αποσπάσεων λόγω εκλογής: εκλεγμένοι σύμβουλοι δεν θα μπορούν να αποσπώνται πλέον αυτόματα σε υπηρεσίες του τόπου εκλογής τους.

Διαφάνεια, οφειλές και δαπάνες σε νέο κανονιστικό περιβάλλον

Ο Κώδικας Αυτοδιοίκησης φέρνει και επικαιροποίηση των κωλυμάτων και ασυμβιβάστων, προκειμένου να εξασφαλιστεί η αξιοπιστία των αιρετών. Ειδική πρόβλεψη υπάρχει για όσους έχουν οφειλές προς ΟΤΑ: ο έλεγχος θα γίνεται μετά την ανακήρυξη των υποψηφίων, με τον Οικονομικό Προϊστάμενο να ενημερώνει για τις οφειλές και να παρέχει περιθώριο ενός μήνα για ρύθμιση ή εξόφληση, ώστε να αποφεύγονται μεταγενέστερες ακυρώσεις ή αλλαγές στη σύνθεση των οργάνων.

Το πιο ριζικά αναθεωρημένο πεδίο του εκλογικού πλαισίου είναι αυτό των προεκλογικών δαπανών. Ανασχεδιάζεται πλήρως το σχετικό νομοθετικό καθεστώς, με μέτρα όπως:

• Κατάργηση της υποχρέωσης για θεώρηση και τήρηση βιβλίων από τους συνδυασμούς, που αντικαθίσταται από απλούστερη διαδικασία, σε πρότυπο παρόμοιο με αυτό των σωματείων.
• Νέα ανώτατα όρια δαπανών βάσει πληθυσμιακής κατηγορίας, και όχι του αριθμού υποψηφίων.
• Επικαιροποίηση των περιορισμών δημοσίων εμφανίσεων, με σαφές χρονικό πλαίσιο.
• Εξαίρεση των υποψηφίων συμβούλων από την υποχρέωση υποβολής στοιχείων στην κεντρική βάση δεδομένων.
• Ειδική μέριμνα για τον περιορισμό της παράνομης αφισοκόλλησης, με οικολογικό και αισθητικό πρόσημο.

Με διάλογο και ευρύτερη συμμετοχή η οριστικοποίηση του μοντέλου

Ο Υπουργός πρότεινε το νέο εκλογικό σύστημα να συζητηθεί εξαντλητικά στην αντίστοιχη υποεπιτροπή του Κώδικα, με διεύρυνση της συμμετοχής της ΚΕΔΕ και της ΕΝΠΕ, ώστε να διαμορφωθεί ένα μοντέλο που να αντανακλά την εμπειρία και τις ανάγκες των ανθρώπων της αυτοδιοίκησης. Η πρόθεση, όπως επισημάνθηκε, δεν είναι να επιβληθεί άνωθεν ένα σχήμα, αλλά να συνδιαμορφωθεί με τους θεσμικούς εταίρους, με γνώμονα τη σταθερότητα, τη δημοκρατική εκπροσώπηση και την αποτελεσματική λειτουργία των τοπικών αρχών.

Το σχόλιό μας

Παρότι το νέο εκλογικό σύστημα που εισηγείται ο Υπουργός Εσωτερικών επιχειρεί να απαντήσει σε υπαρκτές δυσλειτουργίες –όπως η ακυβερνησία, η χαμηλή συμμετοχή στον δεύτερο γύρο και η γραφειοκρατία των προεκλογικών δαπανών–, εγείρει σοβαρά ερωτήματα για τη δημοκρατική του ποιότητα και τη διαφάνεια της λαϊκής εντολής.

Η δυνατότητα δεύτερης επιλογής παράταξης μεταφέρει την ουσία της εκλογικής κρίσης σε ένα επίπεδο υποθετικό, που απομακρύνει τον πολίτη από την πραγματική σύγκρουση και αλλοιώνει τη σαφήνεια της λαϊκής βούλησης.

Πώς είναι δυνατόν να θεωρείται ισοδύναμη η πρώτη και η «ρεζέρβα» επιλογή; Ποιος νομιμοποιείται ισχυρότερα –ο πρώτος της καρδιάς ή ο δεύτερος της τακτικής;

Επιπλέον, η κατάργηση των δημοτικών ενοτήτων ως εκλογικών περιφερειών και η εκλογή άνευ σταυρού, αν και εξυπηρετούν την ταχύτητα και τη διαχειρισιμότητα, απομακρύνουν ακόμη περισσότερο τον τοπικό εκπρόσωπο από τον πολίτη.

Σε συνδυασμό με την ηλεκτρονική ψήφο, που αν και τεχνολογικά φιλόδοξη, παραμένει θεσμικά αχαρτογράφητη και ευάλωτη, το νέο σύστημα κινδυνεύει να παράγει δημάρχους χωρίς σαφές κοινωνικό έρεισμα, συμβούλους χωρίς τοπική αναφορά και πολίτες με περιορισμένο αίσθημα συμμετοχής.

Το κρίσιμο ερώτημα που αναδύεται είναι αν, στην αγωνία να αυξηθεί η συμμετοχή και να επιταχυνθούν οι διαδικασίες, θυσιάζεται τελικά η καθαρότητα της λαϊκής ψήφου στον βωμό της αποτελεσματικότητας.

Γιώτα Χρ. Αθανασούλη